ΧΩΡΙΣ ΨΥΧΗ ;
Σήμερα η νευροβιολογία μάς λέει ότι η ψυχή δεν υπάρχει και ότι ο νους του ανθρώπου είναι ηλεκτροχημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στα κύτταρα του εγκεφάλου μας। Ωστόσο η σύγχρονη βιολογία έχει ένα μικρό ένοχο μυστικό: δεν έχει μέχρι στιγμής κάποια βιώσιμη θεωρία για να εξηγήσει το πώς αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις και πως σχηματίζεται η συνείδηση.
Ναι αλλά ΠΟΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΠΟΥ ΄ΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ, όπως σοφά λέει ο Δ. Σολωμός, και οι περισσότεροι ανεξερεύνητοι ακόμα. Έτσι μου δίνεται η δυνατότητα ή μάλλον την παίρνω αυθαίρετα, για να διατηρώ τους μύθους μου, για να τροφοδοτώ τη φαντασία μου.
Δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά. Δεν είναι θέμα πίστης. Ούτε ελπίδας. Είναι που ότι όλη η κουλτούρα μας είναι δομημένη με άξονα τη ψυχή. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τον έρωτα, το θάνατο και τις υπαρξιακές αναζητήσεις. Κοινή συνισταμένη όλων είναι η ψυχή.
Εάν δεν υπήρχε η έννοια της ψυχής, για να ξεκινήσω ιεραρχώντας, από την ποίηση : Πως θα 'γραφε ο Σολωμός : «Τρέμ᾿ ἡ ψυχὴ καὶ ξαστοχᾶ γλυκὰ τὸν ἑαυτό της» ή το μεγαλειώδες που χρησιμοποιείται, όχι άδικα, ως motto σε πλείστα όσα κείμενα :
« Πάντ᾿ ἀνοιχτά, πάντ᾿ ἄγρυπνα, τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μου». Πως θα 'γραφε ο Ελύτης :
Σήμερα η νευροβιολογία μάς λέει ότι η ψυχή δεν υπάρχει και ότι ο νους του ανθρώπου είναι ηλεκτροχημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στα κύτταρα του εγκεφάλου μας। Ωστόσο η σύγχρονη βιολογία έχει ένα μικρό ένοχο μυστικό: δεν έχει μέχρι στιγμής κάποια βιώσιμη θεωρία για να εξηγήσει το πώς αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις και πως σχηματίζεται η συνείδηση.
Ναι αλλά ΠΟΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΠΟΥ ΄ΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ, όπως σοφά λέει ο Δ. Σολωμός, και οι περισσότεροι ανεξερεύνητοι ακόμα. Έτσι μου δίνεται η δυνατότητα ή μάλλον την παίρνω αυθαίρετα, για να διατηρώ τους μύθους μου, για να τροφοδοτώ τη φαντασία μου.
Δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά. Δεν είναι θέμα πίστης. Ούτε ελπίδας. Είναι που ότι όλη η κουλτούρα μας είναι δομημένη με άξονα τη ψυχή. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τον έρωτα, το θάνατο και τις υπαρξιακές αναζητήσεις. Κοινή συνισταμένη όλων είναι η ψυχή.
Εάν δεν υπήρχε η έννοια της ψυχής, για να ξεκινήσω ιεραρχώντας, από την ποίηση : Πως θα 'γραφε ο Σολωμός : «Τρέμ᾿ ἡ ψυχὴ καὶ ξαστοχᾶ γλυκὰ τὸν ἑαυτό της» ή το μεγαλειώδες που χρησιμοποιείται, όχι άδικα, ως motto σε πλείστα όσα κείμενα :
« Πάντ᾿ ἀνοιχτά, πάντ᾿ ἄγρυπνα, τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μου». Πως θα 'γραφε ο Ελύτης :
« ΜΕ ΤΟ ΛΥΧΝΟ του άστρου στους ουρανούς εβγήκα
Στο αγιάζι των λειμώνων στη μόνη ακτή του κόσμου
Που να βρω την ψυχή μου το τετράφυλλο δάκρυ !»
Πως θα εμπνεόταν γλύπτες όπως ο Antonio Canova για να δημιουργήσουν έργα όπως το «Έρωτας και Ψυχή» ή ζωγράφοι όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, του οποίου το έργο δεν θα ήταν αυτό που είναι χωρίς την πνευματικότητα. Σ’ αυτές τις εξαϋλωμένες, πέρα από το συνηθισμένο, μορφές του, διακρίνουμε το διαχωρισμό του υλικού απ’ τον ουράνιο κόσμο, αλλά και την προσπάθειά του να ενώσει σταδιακά, μέσα απ’ το χρώμα και το φως, το γήινο με το υπερβατικό. Είναι η ψυχή που αποδεσμεύεται και επιστρέφει εκεί από όπου προήλθε.
Αλλά και η μουσική. Οι αυθεντικές μουσικές παραδόσεις, απ΄ όπου και αν προέρχονται, λειτουργούν απο-καλυπτικά σε σχέση με όλα εκείνα που αφορούν τον άνθρωπο, φτάνοντας ως το θεμελιακό υπαρξιακό ζήτημα, εκείνο του θανάτου και της υπέρβασής του.
Τι να πούμε για την πεζογραφία; Ότι εάν δοκιμάζαμε να τη χαρτογραφήσουμε χωρίς τη συνισταμένη της ψυχής , θα έμοιαζε με την έρημο Σαχάρα; Και δεν αναφέρομαι μόνο σε έργα – οάσεις ψυχής, όπως αυτό του Romain Rolland “L’ Âme enchantée”, αλλά διατρέχω όλη την ιστορία της. «Όπως του νερού η ροή που ψυχή την ψυχή δένει τις αποστάσεις» λέει ο Ελύτης. Έτσι είναι, και εγώ δεν μπορώ να το πω καλύτερα.
Όμως και τα παιδικά μας χρόνια είναι γεμάτα ψυχή. Η ανατροφή μας ήταν ψυχοκεντρική. Οι άλλες έννοιες ήταν απλώς οι πλανήτες. Μεγαλώσαμε με τις ψυχές των προγόνων που ήταν ωσεί παρούσες στη ζωή μας. Με χοές (κόλλυβα εν προκειμένω) και αιτήσεις υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των τεθνεώτων και με προσευχές υπέρ σωτηρίας των δικών μας ψυχών. Αλλά και στη φαντασία μας οι ψυχές είχαν το δικό τους ξεχωριστό δωμάτιο. Και δεν ήταν κλειδωμένο.
Ωστόσο η ψυχή είναι επίσης στο καθημερινό μας γλωσσικό εξοπλισμό για να σηματοδοτήσει πλήθος σημαινόντων που την έχουν ως πεδίο αναφοράς τους. Αν την καταργήσουμε πως θα πούμε : «Ήταν η ψυχή της Κρήτης που σαν είδε τον Βενιζέλο αναγάλλιασε » Η γλώσσα μας έχει ανεξάντλητο πλούτο και μπορεί να βρει κανείς υποκατάστατα, αλλά με την ίδια ομορφιά, το ίδιο βάρος; Τι εναλλακτική λύση να προτείνεις για την πρόταση : «Πρέπει να ανάψει στην ψυχή του σημερινού ανθρώπου η ελπίδα της επανάστασης», ή πως θα αντικαταστήσεις την υπέροχη φράση «κατάθεση ψυχής» ή το «Έσβησε μια Μεγάλη ψυχή της Ελληνικής Παράδοσης».
Εάν εξαλείψουμε την έννοια της ψυχής, σίγουρα το κενό θα είναι μεγάλο. Ίσως δυσαναπλήρωτο। Αλλά εάν δεν υπήρχε καθόλου, θα αντιλαμβανόμαστε την έλλειψη; Και τέλος θα μπορούσε να μην υπάρχει ως έννοια, τη στιγμή που στις παραδόσεις όλων των λαών και των θρησκειών είναι η δεσπόζουσα ιδεολογία;
Ματίνα
Στο αγιάζι των λειμώνων στη μόνη ακτή του κόσμου
Που να βρω την ψυχή μου το τετράφυλλο δάκρυ !»
Πως θα εμπνεόταν γλύπτες όπως ο Antonio Canova για να δημιουργήσουν έργα όπως το «Έρωτας και Ψυχή» ή ζωγράφοι όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, του οποίου το έργο δεν θα ήταν αυτό που είναι χωρίς την πνευματικότητα. Σ’ αυτές τις εξαϋλωμένες, πέρα από το συνηθισμένο, μορφές του, διακρίνουμε το διαχωρισμό του υλικού απ’ τον ουράνιο κόσμο, αλλά και την προσπάθειά του να ενώσει σταδιακά, μέσα απ’ το χρώμα και το φως, το γήινο με το υπερβατικό. Είναι η ψυχή που αποδεσμεύεται και επιστρέφει εκεί από όπου προήλθε.
Αλλά και η μουσική. Οι αυθεντικές μουσικές παραδόσεις, απ΄ όπου και αν προέρχονται, λειτουργούν απο-καλυπτικά σε σχέση με όλα εκείνα που αφορούν τον άνθρωπο, φτάνοντας ως το θεμελιακό υπαρξιακό ζήτημα, εκείνο του θανάτου και της υπέρβασής του.
Τι να πούμε για την πεζογραφία; Ότι εάν δοκιμάζαμε να τη χαρτογραφήσουμε χωρίς τη συνισταμένη της ψυχής , θα έμοιαζε με την έρημο Σαχάρα; Και δεν αναφέρομαι μόνο σε έργα – οάσεις ψυχής, όπως αυτό του Romain Rolland “L’ Âme enchantée”, αλλά διατρέχω όλη την ιστορία της. «Όπως του νερού η ροή που ψυχή την ψυχή δένει τις αποστάσεις» λέει ο Ελύτης. Έτσι είναι, και εγώ δεν μπορώ να το πω καλύτερα.
Όμως και τα παιδικά μας χρόνια είναι γεμάτα ψυχή. Η ανατροφή μας ήταν ψυχοκεντρική. Οι άλλες έννοιες ήταν απλώς οι πλανήτες. Μεγαλώσαμε με τις ψυχές των προγόνων που ήταν ωσεί παρούσες στη ζωή μας. Με χοές (κόλλυβα εν προκειμένω) και αιτήσεις υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των τεθνεώτων και με προσευχές υπέρ σωτηρίας των δικών μας ψυχών. Αλλά και στη φαντασία μας οι ψυχές είχαν το δικό τους ξεχωριστό δωμάτιο. Και δεν ήταν κλειδωμένο.
Ωστόσο η ψυχή είναι επίσης στο καθημερινό μας γλωσσικό εξοπλισμό για να σηματοδοτήσει πλήθος σημαινόντων που την έχουν ως πεδίο αναφοράς τους. Αν την καταργήσουμε πως θα πούμε : «Ήταν η ψυχή της Κρήτης που σαν είδε τον Βενιζέλο αναγάλλιασε » Η γλώσσα μας έχει ανεξάντλητο πλούτο και μπορεί να βρει κανείς υποκατάστατα, αλλά με την ίδια ομορφιά, το ίδιο βάρος; Τι εναλλακτική λύση να προτείνεις για την πρόταση : «Πρέπει να ανάψει στην ψυχή του σημερινού ανθρώπου η ελπίδα της επανάστασης», ή πως θα αντικαταστήσεις την υπέροχη φράση «κατάθεση ψυχής» ή το «Έσβησε μια Μεγάλη ψυχή της Ελληνικής Παράδοσης».
Εάν εξαλείψουμε την έννοια της ψυχής, σίγουρα το κενό θα είναι μεγάλο. Ίσως δυσαναπλήρωτο। Αλλά εάν δεν υπήρχε καθόλου, θα αντιλαμβανόμαστε την έλλειψη; Και τέλος θα μπορούσε να μην υπάρχει ως έννοια, τη στιγμή που στις παραδόσεις όλων των λαών και των θρησκειών είναι η δεσπόζουσα ιδεολογία;
Ματίνα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου