.jpg)
ΨΥΧΑΡΑ, ΨΥΧΑΡΙ, ΨΥΧΗ (Parnassious Mnemosyne)
Mικρή νυχτόβια πεταλούδα, λυχνοσβήστης, καντηλοσβήστης
Μία από τις σημασίες της αρχαιοελληνικής λέξης ψυχή ήταν η «πεταλούδα».
Η μεταμόρφωση της πεταλούδας έχει εμπνεύσει πολλούς να τη χρησιμοποιήσουν ως σύμβολο για την έξοδο της ψυχής από το σώμα.
Η "Πολιτεία" του Πλάτωνα τελειώνει με την περιγραφή ενός τοπίου του Κάτω Κόσμου : "στο τέλος του ταξιδιού στον άλλο κόσμο -όπως αναφέρεται στον μύθο του Ηρός του Αρμενίου- υπάρχει μία πεδιάδα, όπου μέσα σε φοβερή και αποπνικτική ζέστη, σταματούν οι ψυχές για τελευταία φορά πριν ξανασταλούν πάνω στην γη για νέα ενσάρκωση. Όταν βραδιάζει κατασκηνώνουν στις όχθες του ποταμού Αμέλητα, που το νερό του κανένα δοχείο δεν μπορεί να το κρατήσει. Κάθε ψυχή είναι υποχρεωμένη να πιει ορισμένη ποσότητα από αυτό το νερό, μερικοί όμως δεν έχουν αρκετή φρόνηση, δεν συγκρατούνται και πίνουν περισσότερο και τότε χάνουν κάθε ανάμνηση των προηγούμενων" Η εικόνα αυτή συμφωνεί με μια μακριά παράδοση από όπου εμπνέεται ο Πλάτωνας. Το όνομα Αμέλης που έδωσε ο φιλόσοφος στον υπόγειο ποταμό, δεν το ξαναβρίσκουμε πριν από την Πολιτεία σε καμμιά περιγραφή του κόσμου των νεκρών. Έτσι μάλλον πρέπει να αναζητήσουμε στη σημασία αυτής της λέξης, το λόγο που υπάρχει μέσα στην Πλατωνική διήγηση και τι σχέση έχει με την πηγή της Λήθης που συναντάμε στην μυστική λογοτεχνία και που η ψυχή πρέπει να ξέρει να την αποφύγει για να αντλήσει από τη λίμνη της Μνημοσύνης το νερό που λευτερώνοντάς την από τον τροχό των γεννήσεων, της χαρίζει την αθανασία, συντροφιά με τους ήρωες και τους θεούς. Ένας εικώς μύθος, που αναφέρεται στην ουράνια αρματοδρομία των ψυχών, υπάρχει στον «Φαίδρο». Ο Σωκράτης και ο Φαίδρος, συζητούν καθισμένοι στην όχθη του ποταμού Ιλισσού κάτω από ένα πανύψηλο πλάτανο. Ο Σωκράτης μιλάει για την ψυχή. Ποια όμως είναι η μορφή της ψυχής; Η ψυχή μοιάζει με την σύμφυτη δύναμη ενός πτερωτού ζεύγους ίππων και ενός ηνιόχου. Αυτή είναι η περίφημη εικόνα του άρματος της ψυχής με τα δύο πτερωτά άλογα και τον ηνίοχο, που τα κυβερνά και τα κατευθύνει। Το άρμα της ανθρώπινης ψυχής δεν έχει άλογα ευγενικής γενιάς και ο ηνίοχος δεν μπορεί εύκολα να τα κατευθύνη। Ηνίοχος είναι ο νούς, το ένα άλογο είναι το θυμοειδές (δηλαδή το συναίσθημα) και το άλλο άλογο είναι το επιθυμητικό (δηλαδή η βούληση). Όταν τα άλογα της ψυχής έχουν φτερά, τότε η ψυχή ίπταται ψηλά στον κόσμο των θεών. Όταν όμως χάνουν τα φτερά τους, η ψυχή πέφτει και εισέρχεται σε γήϊνο σώμα.
Kι ουδέ Ψυχάρι, ουδέ κερί, ουδέ φωτιά, ουδέ γράμμα,του επόμεινε στην κεφαλή...
(στίχοι 2391 - 2392)
Στση κεφαλής τη ζγουραφιά τουνού του διωματάρη
ήτονε μέσα στη φωτιά καημένο ένα ψυχάρι,
κι είχε με γράμματ΄αργυρά και παραχρυσωμένα
εις μόδο κατασκεπαστό τα πάθη ντου γραμμένα :
"Τη λαμπιράδα τση φωτιάς ορέκτικα κι' εθώρου,
κι εσίμωσα κι' εκάηκα, να φύγω δεν εμπόρου"
(στιχ.527-532)
Από τον "Ερωτόκριτο" του Βιντσέντζου Κορνάρου
ΧΩΡΙΣ ΨΥΧΗ ;
Σήμερα η νευροβιολογία μάς λέει ότι η ψυχή δεν υπάρχει και ότι ο νους του ανθρώπου είναι ηλεκτροχημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στα κύτταρα του εγκεφάλου μας। Ωστόσο η σύγχρονη βιολογία έχει ένα μικρό ένοχο μυστικό: δεν έχει μέχρι στιγμής κάποια βιώσιμη θεωρία για να εξηγήσει το πώς αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις και πως σχηματίζεται η συνείδηση.
Ναι αλλά ΠΟΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΠΟΥ ΄ΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ, όπως σοφά λέει ο Δ. Σολωμός, και οι περισσότεροι ανεξερεύνητοι ακόμα. Έτσι μου δίνεται η δυνατότητα ή μάλλον την παίρνω αυθαίρετα, για να διατηρώ τους μύθους μου, για να τροφοδοτώ τη φαντασία μου.
Δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά. Δεν είναι θέμα πίστης. Ούτε ελπίδας. Είναι που ότι όλη η κουλτούρα μας είναι δομημένη με άξονα τη ψυχή. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τον έρωτα, το θάνατο και τις υπαρξιακές αναζητήσεις. Κοινή συνισταμένη όλων είναι η ψυχή.
Εάν δεν υπήρχε η έννοια της ψυχής, για να ξεκινήσω ιεραρχώντας, από την ποίηση : Πως θα 'γραφε ο Σολωμός : «Τρέμ᾿ ἡ ψυχὴ καὶ ξαστοχᾶ γλυκὰ τὸν ἑαυτό της» ή το μεγαλειώδες που χρησιμοποιείται, όχι άδικα, ως motto σε πλείστα όσα κείμενα :
« Πάντ᾿ ἀνοιχτά, πάντ᾿ ἄγρυπνα, τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μου». Πως θα 'γραφε ο Ελύτης :
Σήμερα η νευροβιολογία μάς λέει ότι η ψυχή δεν υπάρχει και ότι ο νους του ανθρώπου είναι ηλεκτροχημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στα κύτταρα του εγκεφάλου μας। Ωστόσο η σύγχρονη βιολογία έχει ένα μικρό ένοχο μυστικό: δεν έχει μέχρι στιγμής κάποια βιώσιμη θεωρία για να εξηγήσει το πώς αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις και πως σχηματίζεται η συνείδηση.
Ναι αλλά ΠΟΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΠΟΥ ΄ΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ, όπως σοφά λέει ο Δ. Σολωμός, και οι περισσότεροι ανεξερεύνητοι ακόμα. Έτσι μου δίνεται η δυνατότητα ή μάλλον την παίρνω αυθαίρετα, για να διατηρώ τους μύθους μου, για να τροφοδοτώ τη φαντασία μου.
Δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά. Δεν είναι θέμα πίστης. Ούτε ελπίδας. Είναι που ότι όλη η κουλτούρα μας είναι δομημένη με άξονα τη ψυχή. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τον έρωτα, το θάνατο και τις υπαρξιακές αναζητήσεις. Κοινή συνισταμένη όλων είναι η ψυχή.
Εάν δεν υπήρχε η έννοια της ψυχής, για να ξεκινήσω ιεραρχώντας, από την ποίηση : Πως θα 'γραφε ο Σολωμός : «Τρέμ᾿ ἡ ψυχὴ καὶ ξαστοχᾶ γλυκὰ τὸν ἑαυτό της» ή το μεγαλειώδες που χρησιμοποιείται, όχι άδικα, ως motto σε πλείστα όσα κείμενα :
« Πάντ᾿ ἀνοιχτά, πάντ᾿ ἄγρυπνα, τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μου». Πως θα 'γραφε ο Ελύτης :
« ΜΕ ΤΟ ΛΥΧΝΟ του άστρου στους ουρανούς εβγήκα
Στο αγιάζι των λειμώνων στη μόνη ακτή του κόσμου
Που να βρω την ψυχή μου το τετράφυλλο δάκρυ !»
Πως θα εμπνεόταν γλύπτες όπως ο Antonio Canova για να δημιουργήσουν έργα όπως το «Έρωτας και Ψυχή» ή ζωγράφοι όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, του οποίου το έργο δεν θα ήταν αυτό που είναι χωρίς την πνευματικότητα. Σ’ αυτές τις εξαϋλωμένες, πέρα από το συνηθισμένο, μορφές του, διακρίνουμε το διαχωρισμό του υλικού απ’ τον ουράνιο κόσμο, αλλά και την προσπάθειά του να ενώσει σταδιακά, μέσα απ’ το χρώμα και το φως, το γήινο με το υπερβατικό. Είναι η ψυχή που αποδεσμεύεται και επιστρέφει εκεί από όπου προήλθε.
Αλλά και η μουσική. Οι αυθεντικές μουσικές παραδόσεις, απ΄ όπου και αν προέρχονται, λειτουργούν απο-καλυπτικά σε σχέση με όλα εκείνα που αφορούν τον άνθρωπο, φτάνοντας ως το θεμελιακό υπαρξιακό ζήτημα, εκείνο του θανάτου και της υπέρβασής του.
Τι να πούμε για την πεζογραφία; Ότι εάν δοκιμάζαμε να τη χαρτογραφήσουμε χωρίς τη συνισταμένη της ψυχής , θα έμοιαζε με την έρημο Σαχάρα; Και δεν αναφέρομαι μόνο σε έργα – οάσεις ψυχής, όπως αυτό του Romain Rolland “L’ Âme enchantée”, αλλά διατρέχω όλη την ιστορία της. «Όπως του νερού η ροή που ψυχή την ψυχή δένει τις αποστάσεις» λέει ο Ελύτης. Έτσι είναι, και εγώ δεν μπορώ να το πω καλύτερα.
Όμως και τα παιδικά μας χρόνια είναι γεμάτα ψυχή. Η ανατροφή μας ήταν ψυχοκεντρική. Οι άλλες έννοιες ήταν απλώς οι πλανήτες. Μεγαλώσαμε με τις ψυχές των προγόνων που ήταν ωσεί παρούσες στη ζωή μας. Με χοές (κόλλυβα εν προκειμένω) και αιτήσεις υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των τεθνεώτων και με προσευχές υπέρ σωτηρίας των δικών μας ψυχών. Αλλά και στη φαντασία μας οι ψυχές είχαν το δικό τους ξεχωριστό δωμάτιο. Και δεν ήταν κλειδωμένο.
Ωστόσο η ψυχή είναι επίσης στο καθημερινό μας γλωσσικό εξοπλισμό για να σηματοδοτήσει πλήθος σημαινόντων που την έχουν ως πεδίο αναφοράς τους. Αν την καταργήσουμε πως θα πούμε : «Ήταν η ψυχή της Κρήτης που σαν είδε τον Βενιζέλο αναγάλλιασε » Η γλώσσα μας έχει ανεξάντλητο πλούτο και μπορεί να βρει κανείς υποκατάστατα, αλλά με την ίδια ομορφιά, το ίδιο βάρος; Τι εναλλακτική λύση να προτείνεις για την πρόταση : «Πρέπει να ανάψει στην ψυχή του σημερινού ανθρώπου η ελπίδα της επανάστασης», ή πως θα αντικαταστήσεις την υπέροχη φράση «κατάθεση ψυχής» ή το «Έσβησε μια Μεγάλη ψυχή της Ελληνικής Παράδοσης».
Εάν εξαλείψουμε την έννοια της ψυχής, σίγουρα το κενό θα είναι μεγάλο. Ίσως δυσαναπλήρωτο। Αλλά εάν δεν υπήρχε καθόλου, θα αντιλαμβανόμαστε την έλλειψη; Και τέλος θα μπορούσε να μην υπάρχει ως έννοια, τη στιγμή που στις παραδόσεις όλων των λαών και των θρησκειών είναι η δεσπόζουσα ιδεολογία;
Ματίνα
Στο αγιάζι των λειμώνων στη μόνη ακτή του κόσμου
Που να βρω την ψυχή μου το τετράφυλλο δάκρυ !»
Πως θα εμπνεόταν γλύπτες όπως ο Antonio Canova για να δημιουργήσουν έργα όπως το «Έρωτας και Ψυχή» ή ζωγράφοι όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, του οποίου το έργο δεν θα ήταν αυτό που είναι χωρίς την πνευματικότητα. Σ’ αυτές τις εξαϋλωμένες, πέρα από το συνηθισμένο, μορφές του, διακρίνουμε το διαχωρισμό του υλικού απ’ τον ουράνιο κόσμο, αλλά και την προσπάθειά του να ενώσει σταδιακά, μέσα απ’ το χρώμα και το φως, το γήινο με το υπερβατικό. Είναι η ψυχή που αποδεσμεύεται και επιστρέφει εκεί από όπου προήλθε.
Αλλά και η μουσική. Οι αυθεντικές μουσικές παραδόσεις, απ΄ όπου και αν προέρχονται, λειτουργούν απο-καλυπτικά σε σχέση με όλα εκείνα που αφορούν τον άνθρωπο, φτάνοντας ως το θεμελιακό υπαρξιακό ζήτημα, εκείνο του θανάτου και της υπέρβασής του.
Τι να πούμε για την πεζογραφία; Ότι εάν δοκιμάζαμε να τη χαρτογραφήσουμε χωρίς τη συνισταμένη της ψυχής , θα έμοιαζε με την έρημο Σαχάρα; Και δεν αναφέρομαι μόνο σε έργα – οάσεις ψυχής, όπως αυτό του Romain Rolland “L’ Âme enchantée”, αλλά διατρέχω όλη την ιστορία της. «Όπως του νερού η ροή που ψυχή την ψυχή δένει τις αποστάσεις» λέει ο Ελύτης. Έτσι είναι, και εγώ δεν μπορώ να το πω καλύτερα.
Όμως και τα παιδικά μας χρόνια είναι γεμάτα ψυχή. Η ανατροφή μας ήταν ψυχοκεντρική. Οι άλλες έννοιες ήταν απλώς οι πλανήτες. Μεγαλώσαμε με τις ψυχές των προγόνων που ήταν ωσεί παρούσες στη ζωή μας. Με χοές (κόλλυβα εν προκειμένω) και αιτήσεις υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των τεθνεώτων και με προσευχές υπέρ σωτηρίας των δικών μας ψυχών. Αλλά και στη φαντασία μας οι ψυχές είχαν το δικό τους ξεχωριστό δωμάτιο. Και δεν ήταν κλειδωμένο.
Ωστόσο η ψυχή είναι επίσης στο καθημερινό μας γλωσσικό εξοπλισμό για να σηματοδοτήσει πλήθος σημαινόντων που την έχουν ως πεδίο αναφοράς τους. Αν την καταργήσουμε πως θα πούμε : «Ήταν η ψυχή της Κρήτης που σαν είδε τον Βενιζέλο αναγάλλιασε » Η γλώσσα μας έχει ανεξάντλητο πλούτο και μπορεί να βρει κανείς υποκατάστατα, αλλά με την ίδια ομορφιά, το ίδιο βάρος; Τι εναλλακτική λύση να προτείνεις για την πρόταση : «Πρέπει να ανάψει στην ψυχή του σημερινού ανθρώπου η ελπίδα της επανάστασης», ή πως θα αντικαταστήσεις την υπέροχη φράση «κατάθεση ψυχής» ή το «Έσβησε μια Μεγάλη ψυχή της Ελληνικής Παράδοσης».
Εάν εξαλείψουμε την έννοια της ψυχής, σίγουρα το κενό θα είναι μεγάλο. Ίσως δυσαναπλήρωτο। Αλλά εάν δεν υπήρχε καθόλου, θα αντιλαμβανόμαστε την έλλειψη; Και τέλος θα μπορούσε να μην υπάρχει ως έννοια, τη στιγμή που στις παραδόσεις όλων των λαών και των θρησκειών είναι η δεσπόζουσα ιδεολογία;
Ματίνα
Η ψυχή άϋλη, άμορφη। Υπαρκτή; ανύπαρκτη; Ερώτημα αναπάντητο. Η αποδοχή της ύπαρξης της αποτελεί μια μορφή άρνησης του θανάτου. Η άρνηση της ύπαρξης της αποτελεί αποδοχή του θανάτου; Ίσως είναι το πολυτελές ένδυμα που κατασκευάζουμε για να ντύσουμε το τίποτα. Αντίσταση στην συνειδητοποίηση της ματαιότητας της ζωής αφού το τέλος της είναι αναπόδραστο. Γιατί άραγε έχουμε τοποθετήσει την ψυχή σε όλα τα όντα; Κάποιες θρησκείες σε οτιδήποτε υπάρχει στην φύση, Η ψυχή σαν το ψυχάρι καίγεται στη φωτιά της ζωής , κιαν απο το ψυχάρι κάτι μένει για την ψυχή δεν μένει ούτε καν η ανάμνησή της. Η ανάμνηση των ανθρώπων είναι η ανάμνηση της ψυχής τους ή της παρουσίας τους;
Φραγκίσκος
Φραγκίσκος
Τη μέρα της Πεντηκοστής
Τη μέρα της Πεντηκοστής, τη νύχτα της γονατιστήςπάν' οι ψυχές και κάθονται βουβές στα περιβόλια
Τρυπώνουν στις κρυφές γωνιές μαζί με τις αράχνες
και μας κοιτούν αμίλητες αθώρητες και μόνες
Τη μέρα της Πεντηκοστής, τη νύχτα της γονατιστής
πάν' οι ψυχές και κρέμονται στα ρούχα και στο φράχτη
Φωλιάζουν στο καλό κρασί και στο παλιό πιθάρι
Γεμίζουν τις ραγισματιές κι ανοίγουν τους φεγγίτες
Τη μέρα της Πεντηκοστής, τη νύχτα της γονατιστής
μη κόψετε ξερό κλαρί, ούτε χλωρό βλαστάρι
Μη μάσετε τ' ασπρόρουχα, και διώξετε τσ' αράχνες
Μην πίνετε γλυκό κρασί και φοβηθούν και φύγουν.
Κ.Χ. Μύρης
ΨΥΧΕΔΕΛΕΙΑ
Υπάρχει μια εποχή στη ζωή των ανθρώπων, συνήθως αυτή είναι η πρώιμη νεότητα, όπου με την ακρίβεια φυσικού νόμου εγείρονται και ζητούν θεραπεία καίριες μεταφυσικές και υπαρξιακές αγωνίες. Η θεραπεία-απάντηση των ερωτημάτων αυτών λειτουργεί ως πλοηγός στην μετέπειτα ενήλικη ζωή. Πιθανότατα, επίσης, αυτές οι πρώτες βασικές απαντήσεις δεν αλλάζουν ποτέ. Λέω πιθανότατα γιατί το βρίσκω μάλλον απίθανο να καταπιαστεί κάποιος με ερώτημα που (πιστεύει ότι) έχει επιλύσει και που επιπλέον η ενασχόληση με αυτό είναι επώδυνη. Τουλάχιστον δεν είναι αναμενόμενο. Προφανώς, μια από τις μεγάλες αγωνίες- ερωτήματα εκείνη την άγουρη εποχή της ζωής είναι και το αν υπάρχει ή δεν υπάρχει ψυχή και αν στην περίπτωση που υπάρχει είναι αθάνατη.
Παλιότερα, όταν ήμουν στην κρίσιμη αυτή ηλικία, διαπραγματευόμουν τέτοιου είδους ερωτήματα-αγωνίες πάντα κινούμενος μεταξύ του διπόλου αλήθεια-ψέμα. Αυτή η μανιχαϊστική αντίληψη του κόσμου, ως πιο αφαιρετικός τρόπος σκέψης είναι χρήσιμος και σίγουρα αναπόφευκτος ως στάδιο στην ομαλή ανάπτυξη των ανθρώπινων όντων, ωστόσο ελλιπής, πιστεύω σήμερα, και ανίκανος να δώσει επαρκείς απαντήσεις.
Για να γίνω πιο σαφής αναφέρω ως παράδειγμα την αντιμετώπιση της αγωνίας του "επέκεινα". Αγωνίας άμεσα συναρτόμενης με τα ερωτήματα γύρω από την ψυχή. Ο συνήθης τρόπος που αποκρυσταλλώνεται αυτή η αγωνία (τουλάχιστον από τη δημιουργία του Ζωροαστρισμού, της πρώτης μονοθεϊστικής θρησκείας) συνίσταται στο ερώτημα "υπάρχει θεός;" Το σύνολο των απαντήσεων συντάσσεται πίσω από το ναι και το όχι.
Εκείνη, λοιπόν, την άγουρη εποχή με σαφώς λιγότερα παράσημα στην εμπειρία της ζωής, αμφιταλαντευόμουν ως προς την απάντηση του παραπάνω ερωτήματος - αγωνίας. Θυμάμαι ότι θεωρούσα όλα όσα έγιναν και γίνονταν προς τιμήν του θεού συλλήβδην άχρηστα, αν όχι την μεγαλύτερη απάτη στην οποία έχει περιπέσει η ανθρωπότητα, στην περίπτωση που αυτός δεν υπάρχει.
Είναι όμως έτσι; Είναι σωστό να μετακινούμαστε μεταξύ ναι και όχι, με ό,τι αυτά σημαίνουν ή υπάρχουν περισσότερες επιλογές; Αν υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει θεός αυτό σημαίνει ότι η πίστη σε κάτι που δεν υπάρχει (αρκετά σύνηθες) είναι οπωσδήποτε επιζήμια ή δύναται να είναι επωφελής; Αν συνεχίσουμε με τον ίδιο τρόπο να αναλύουμε την κάθε πιθανότητα που προκύπτει, οι επιλογές αυξάνονται εκθετικά. Καθόλλου άσχημα.
Αρκετά, όμως, κινήθηκα παράλληλα με το θέμα. Δεν το έκανα ούτε για πρωτοτυπία ούτε για να υπεκφύγω αλλά επειδή πιστεύω ότι η ομοιότητά τους αλλά και η άμεση διασύνδεσή τους θα φωτίσει περισσότερο τη θέση μου.
Αν αποδεσμεύσουμε την ύπαρξη της ψυχής από την αθανασία της με την οποία κατά κόρον συμπλέκεται, αυτό αναιρεί την ύπαρξή της; Μήπως σε αυτή την περίπτωση την υποβιβάζει απλά σε "πρόσθετη αξία" της εύρυθμης λειτουργίας του σώματος ή αντίθετα είναι μια ξεχωριστή συνιστώσα της ύπαρξης όπως για παράδειγμα η τέταρτη διάσταση του χωροχρόνου στη φυσική; Στην τελευταία περίπτωση όπου η ψυχή είναι υπαρκτή μεν, χωρίς θεϊκή και άρα αθάνατη υπόσταση δε, είναι υπερεκτιμημένη;
Παρακάμπτω το ερώτημα για την αθανασία ή όχι της ψυχής όπως παρακάμπτω το ερώτημα για το αν υπάρχει θεός. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω και επιπλέον δεν την θεωρώ αναγκαία συνθήκη για την διαπραγμάτευση του ζητήματος. Μη σπέδετε να μου προσάψετε ότι στηρίζω την σκέψη μου σε δόγματα. Απλά, χρησιμοποιώ αυτό που στις θετικές επιστήμες ονομάζουν "υπόθεση" και χτίζω πάνω σε αυτή.
Συντάσσομαι, λοπόν, με αυτούς που θα τους ήταν αφόρητη η ζωή χωρίς ποίηση, χωρίς ομορφιά και ασχήμια, χωρίς παραμύθια, χωρίς λάθη, χωρίς μοναξιά και απόγνωση, χωρίς όνειρα και αυταπάτες, χωρίς όλα αυτά που αποδεικνύουν (ή δημιουργούν) και τρέφουν την μοναδικότητα του θυμικού (του πυρήνα της ψυχής κατά τον Πλάτωνα). Τη μοναδικότητα της ψυχής. Όσο για την αθανασία της, ίσως αθάνατο είναι ότι είναι μοναδικό όχι ότι είναι άφθαρτο. Ξέρω ότι η θέση αυτή δεν διώχνει όλη τη σκοτεινιά. Τι όμως είναι αμιγές και ξεκάθαρο; Μήπως δεν κρύβεται ανείπωτη θλίψη στο πέταγμα ενός αετού ή από την άλλη μήπως δεν έχουν χρώματα τα όνειρα της νύχτας;
Ναι, όπως το σκέφτομαι αυτή τη στιγμή, αιώνια είναι η αναίδεια του εφήμερου γέλιου μπροστά στον αθάνατο δικαστή που σαν τον μελλοθάνατο φτύνει στο πρόσωπο τον δήμιο του.
ΕΒΔΟΜΟΣ
Υπάρχει μια εποχή στη ζωή των ανθρώπων, συνήθως αυτή είναι η πρώιμη νεότητα, όπου με την ακρίβεια φυσικού νόμου εγείρονται και ζητούν θεραπεία καίριες μεταφυσικές και υπαρξιακές αγωνίες. Η θεραπεία-απάντηση των ερωτημάτων αυτών λειτουργεί ως πλοηγός στην μετέπειτα ενήλικη ζωή. Πιθανότατα, επίσης, αυτές οι πρώτες βασικές απαντήσεις δεν αλλάζουν ποτέ. Λέω πιθανότατα γιατί το βρίσκω μάλλον απίθανο να καταπιαστεί κάποιος με ερώτημα που (πιστεύει ότι) έχει επιλύσει και που επιπλέον η ενασχόληση με αυτό είναι επώδυνη. Τουλάχιστον δεν είναι αναμενόμενο. Προφανώς, μια από τις μεγάλες αγωνίες- ερωτήματα εκείνη την άγουρη εποχή της ζωής είναι και το αν υπάρχει ή δεν υπάρχει ψυχή και αν στην περίπτωση που υπάρχει είναι αθάνατη.
Παλιότερα, όταν ήμουν στην κρίσιμη αυτή ηλικία, διαπραγματευόμουν τέτοιου είδους ερωτήματα-αγωνίες πάντα κινούμενος μεταξύ του διπόλου αλήθεια-ψέμα. Αυτή η μανιχαϊστική αντίληψη του κόσμου, ως πιο αφαιρετικός τρόπος σκέψης είναι χρήσιμος και σίγουρα αναπόφευκτος ως στάδιο στην ομαλή ανάπτυξη των ανθρώπινων όντων, ωστόσο ελλιπής, πιστεύω σήμερα, και ανίκανος να δώσει επαρκείς απαντήσεις.
Για να γίνω πιο σαφής αναφέρω ως παράδειγμα την αντιμετώπιση της αγωνίας του "επέκεινα". Αγωνίας άμεσα συναρτόμενης με τα ερωτήματα γύρω από την ψυχή. Ο συνήθης τρόπος που αποκρυσταλλώνεται αυτή η αγωνία (τουλάχιστον από τη δημιουργία του Ζωροαστρισμού, της πρώτης μονοθεϊστικής θρησκείας) συνίσταται στο ερώτημα "υπάρχει θεός;" Το σύνολο των απαντήσεων συντάσσεται πίσω από το ναι και το όχι.
Εκείνη, λοιπόν, την άγουρη εποχή με σαφώς λιγότερα παράσημα στην εμπειρία της ζωής, αμφιταλαντευόμουν ως προς την απάντηση του παραπάνω ερωτήματος - αγωνίας. Θυμάμαι ότι θεωρούσα όλα όσα έγιναν και γίνονταν προς τιμήν του θεού συλλήβδην άχρηστα, αν όχι την μεγαλύτερη απάτη στην οποία έχει περιπέσει η ανθρωπότητα, στην περίπτωση που αυτός δεν υπάρχει.
Είναι όμως έτσι; Είναι σωστό να μετακινούμαστε μεταξύ ναι και όχι, με ό,τι αυτά σημαίνουν ή υπάρχουν περισσότερες επιλογές; Αν υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει θεός αυτό σημαίνει ότι η πίστη σε κάτι που δεν υπάρχει (αρκετά σύνηθες) είναι οπωσδήποτε επιζήμια ή δύναται να είναι επωφελής; Αν συνεχίσουμε με τον ίδιο τρόπο να αναλύουμε την κάθε πιθανότητα που προκύπτει, οι επιλογές αυξάνονται εκθετικά. Καθόλλου άσχημα.
Αρκετά, όμως, κινήθηκα παράλληλα με το θέμα. Δεν το έκανα ούτε για πρωτοτυπία ούτε για να υπεκφύγω αλλά επειδή πιστεύω ότι η ομοιότητά τους αλλά και η άμεση διασύνδεσή τους θα φωτίσει περισσότερο τη θέση μου.
Αν αποδεσμεύσουμε την ύπαρξη της ψυχής από την αθανασία της με την οποία κατά κόρον συμπλέκεται, αυτό αναιρεί την ύπαρξή της; Μήπως σε αυτή την περίπτωση την υποβιβάζει απλά σε "πρόσθετη αξία" της εύρυθμης λειτουργίας του σώματος ή αντίθετα είναι μια ξεχωριστή συνιστώσα της ύπαρξης όπως για παράδειγμα η τέταρτη διάσταση του χωροχρόνου στη φυσική; Στην τελευταία περίπτωση όπου η ψυχή είναι υπαρκτή μεν, χωρίς θεϊκή και άρα αθάνατη υπόσταση δε, είναι υπερεκτιμημένη;
Παρακάμπτω το ερώτημα για την αθανασία ή όχι της ψυχής όπως παρακάμπτω το ερώτημα για το αν υπάρχει θεός. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω και επιπλέον δεν την θεωρώ αναγκαία συνθήκη για την διαπραγμάτευση του ζητήματος. Μη σπέδετε να μου προσάψετε ότι στηρίζω την σκέψη μου σε δόγματα. Απλά, χρησιμοποιώ αυτό που στις θετικές επιστήμες ονομάζουν "υπόθεση" και χτίζω πάνω σε αυτή.
Συντάσσομαι, λοπόν, με αυτούς που θα τους ήταν αφόρητη η ζωή χωρίς ποίηση, χωρίς ομορφιά και ασχήμια, χωρίς παραμύθια, χωρίς λάθη, χωρίς μοναξιά και απόγνωση, χωρίς όνειρα και αυταπάτες, χωρίς όλα αυτά που αποδεικνύουν (ή δημιουργούν) και τρέφουν την μοναδικότητα του θυμικού (του πυρήνα της ψυχής κατά τον Πλάτωνα). Τη μοναδικότητα της ψυχής. Όσο για την αθανασία της, ίσως αθάνατο είναι ότι είναι μοναδικό όχι ότι είναι άφθαρτο. Ξέρω ότι η θέση αυτή δεν διώχνει όλη τη σκοτεινιά. Τι όμως είναι αμιγές και ξεκάθαρο; Μήπως δεν κρύβεται ανείπωτη θλίψη στο πέταγμα ενός αετού ή από την άλλη μήπως δεν έχουν χρώματα τα όνειρα της νύχτας;
Ναι, όπως το σκέφτομαι αυτή τη στιγμή, αιώνια είναι η αναίδεια του εφήμερου γέλιου μπροστά στον αθάνατο δικαστή που σαν τον μελλοθάνατο φτύνει στο πρόσωπο τον δήμιο του.
ΕΒΔΟΜΟΣ
Ο αντίλογος.
Ως ανθρώπινο γένος πάντα αδυνατούσαμε να δεχτούμε τη θνητότητά μας. Οι θρησκείες σε όλο το φάσμα της ιστορίας μας πατάνε σε αυτή την αδυναμία. Προσφέρουν μία εύκολη, υπερβατική λύση. Υπάρχει μία ανώτερη από μας οντότητα που έχει σκοπό και θέληση. Τίποτα δεν είναι μάταιο... όλες οι πράξεις μας εντάσσονται σε ένα ευρύτερο μοτίβο, πέρα από τη κατανόηση μας. Και φυσικά ο θάνατος δεν υφίσταται, όχι τούλαχιστον ως τέλος... Εμείς διαφέρουμε από όλα τα άλλα έμβια όντα, ο θάνατος είναι για μας μία νέα αρχή. Πώς το επιτυνγχάνουμε αυτό; Με σκεύος την ψυχή, το άθραυστο υλικό που ενυπάρχει μέσα σε όλους μας.
Την τύχη της ψυχής μας, ευτυχώς, την καθορίζουμε οι ίδιοι εύκολα. Το μόνο που πρέπει να κάνουμε είναι να διαλέξουμε την μια και μοναδική αλήθινη θρησκεία, που είναι βέβαια και κοινά αποδεκτή από το περιβάλλον μας, και να ακολουθήσουμε τους ηθικούς κανόνες που πρεσβεύει. Ηθικούς κανόνες θεϊκής προελεύσεως και επ΄ουδενί κοινωνικοπολιτικής. Και τόσο απλά κερδίσαμε μία μεταθάνατον ζωή χαρισάμενη με απολαύσεις να ποικοίλουν άναλογα με τη θρησκεία που επιλέξαμε.
Η ψυχή λοιπόν θέλοντας και μη έχει ταυτιστεί με τη θρησκευτική της έννοια. Μπορεί όμως να τη ξεπεράσει; Σίγουρα ο ορισμός της ψυχής θα έπρεπε να είναι ανεπηρέαστος από τον χρόνο, το τόπο και τη θρησκεία. Όμως εδώ οδηγούμαστε, αν αφαιρέσουμε το θρησκευτικό περιτύλιγμα, στο συμπέρασμα ότι η ψυχή είναι συνώνυμο μίας έκφανσης του εσωτερικού κόσμου του ανθρώπου. Προσωπικά ξεπερνά τις δυνατοτητές μου η αποδοχή της ψυχής. Η φυλακή της λογικής, μου στερεί την απαιτούμενη φαντασία και πίστη.
Αν όμως ποτέ με τα γηρατιά και το φόβο του θανάτου έρθει και η αποδοχή, θα απαντούσα στο ερώτημά για τη φύση της ψυχής διαφορετικά.
Ίσως ψυχή να ονόμαζα μία παρουσία που σηκώνει ψηλά το χέρι της, πιάνοντας μία ηλιαχτίδα, για να ελεήσει τη σκιά-επαίτη που κρύβεται στον πυρήνα της υπαρξής μας.
Φίλιππος
Την τύχη της ψυχής μας, ευτυχώς, την καθορίζουμε οι ίδιοι εύκολα. Το μόνο που πρέπει να κάνουμε είναι να διαλέξουμε την μια και μοναδική αλήθινη θρησκεία, που είναι βέβαια και κοινά αποδεκτή από το περιβάλλον μας, και να ακολουθήσουμε τους ηθικούς κανόνες που πρεσβεύει. Ηθικούς κανόνες θεϊκής προελεύσεως και επ΄ουδενί κοινωνικοπολιτικής. Και τόσο απλά κερδίσαμε μία μεταθάνατον ζωή χαρισάμενη με απολαύσεις να ποικοίλουν άναλογα με τη θρησκεία που επιλέξαμε.
Η ψυχή λοιπόν θέλοντας και μη έχει ταυτιστεί με τη θρησκευτική της έννοια. Μπορεί όμως να τη ξεπεράσει; Σίγουρα ο ορισμός της ψυχής θα έπρεπε να είναι ανεπηρέαστος από τον χρόνο, το τόπο και τη θρησκεία. Όμως εδώ οδηγούμαστε, αν αφαιρέσουμε το θρησκευτικό περιτύλιγμα, στο συμπέρασμα ότι η ψυχή είναι συνώνυμο μίας έκφανσης του εσωτερικού κόσμου του ανθρώπου. Προσωπικά ξεπερνά τις δυνατοτητές μου η αποδοχή της ψυχής. Η φυλακή της λογικής, μου στερεί την απαιτούμενη φαντασία και πίστη.
Αν όμως ποτέ με τα γηρατιά και το φόβο του θανάτου έρθει και η αποδοχή, θα απαντούσα στο ερώτημά για τη φύση της ψυχής διαφορετικά.
Ίσως ψυχή να ονόμαζα μία παρουσία που σηκώνει ψηλά το χέρι της, πιάνοντας μία ηλιαχτίδα, για να ελεήσει τη σκιά-επαίτη που κρύβεται στον πυρήνα της υπαρξής μας.
Φίλιππος
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
.jpg){kind=link}
